آشنایی با طرح توسعه نیروگاهی BOT/BOO

طرح توسعه نیروگاهی BOT/BOO

جلب مشاركت بخش خصوصی برای احداث نیروگاههای جدید در قالب طرحهای احداث، بهره برداری، واگذاری (BOT) و احداث، تملیك، بهره برداری (BOO) از اهمیت حیاتی برخوردار است.بر این اساس در سالهای اخیر اجرای چند طرح توسعه نیروگاهی BOT/BOO مورد توجه وزارت نیرو قرار گرفته كه اولین مورد به نیروگاه سیكل تركیبی «پره سر» گیلان مربوط میشود. در این مقاله تلاش شده تا ضمن معرفی و بررسی مختصر جوانب مختلف طرح توسعه نیروگاهی BOT/BOO، برخی چالشهای مهم فرا روی این گونه طرح ها در كشور نیز مورد اشاره قرار گیرد.

  • مروری بر جوانب مختلف طرح توسعه نیروگاهی BOT/BOO

در سالهای اخیر، افزایش جمعیت و رشد اقتصادی برخی كشورهای در حال توسعه (به خصوص كشورهای آسیایی) موجب افزایش سریع مصرف برق در آنها شده و دولتهای مزبور را تحت فشار مالی شدید ناشی از لزوم توسعه سریع ظرفیتهای تولید برق قرار داده است. برای مثال، طبق برنامه ریزی های انجام گرفته، چین نیازمند ۲۰۰ میلیارد دلار سرمایه گذاری در صنعت برق خود در حد فاصل سالهای ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۰ است كه دست كم یك سوم آن باید توسط بخش خصوصی تامین شود. در بسیاری از كشورهای در حال توسعه نیز وضعیت كم و بیش به همین منوال است.

از سالهای ۱۹۸۰، كشورهای در حال توسعه در تلاش برای یافتن سرمایه های جدید در محدوده مرزهای خود و نیز در سطح بین لمللی بوده اند. امروزه، نیروگاه های خصوصی به عنوان یكی ازمنابع مهم تولید برق در كشورهای در حال توسعه از اهمیت روزافزونی برخوردار شده اند. در این بین، طرح های احداث بهره برداری و واگذاری (BOT) به عنوان مدلی جذاب در برخی كشورهای آسیایی مورد توجه قرار گرفته اند كه از جمله میتوان به سه نیروگاه ۷۰۰ مگاواتی «شاجیائو)، «لایبین» و «چانگشا» در چین، پروژه ۱۲۰۰ مگاواتی رود «هاب» در پاكستان، پروژه های ۳۰۰ مگاواتی ذغال سوز در فیلیپین و پروژه ۱۰۰۰ مگاواتی «آلیاگا» در تركیه اشاره كرد.

به بیان ساده، در یك طرح BOT، یك كنسرسیوم خصوصی فعال در زمینه توسعه صنعت برق (كه معمولاً خارجی است)، تامین منابع مالی و عملیات احداث نیروگاهی را به عهده میگیرد كه انرژی الكتریكی تولیدی آن باید توسط مرجع برق كشور میزبان خریداری شود. در پایان دوره بهره برداری كنسرسیوم خصوصی از نیروگاه، كه معمولاً بین ۱۰ تا ۲۵ سال میباشد، مالكیت نیروگاه به مرجع برق یا دولت میزبان واگذار میشود. مدت این دوره طوری تنظیم میشود كه طبق برآوردها، همه هزینه های سرمایهای به همراه درصدی سود از محل وجوه پرداختی مصرف كنندگان جبران شده باشد. در این گونه طرح ها برای تضمین درآمد حامیان مالی و وام دهندگان و نیز اطمینان از حفظ منافع میزبان، قراردادهای متعددی با دوره های اجرای متفاوت منعقد میشود.

یكی از دلایل اصلی جذابیت طرحهای BOT برای دولت هایی كه تحت فشار مالی قرار دارند، آغاز تقریباً «بدون هزینه» آنها است. هر چند این گونه قراردادها مستلزم پذیرش تعهدات مالی قابل توجهی در افق زمانی بلندمدت توسط این دولت ها است.

در اینجا لازم به ذكر است كه باید بین مشوق های مناسب برای جلب سرمایه های خصوصی و تعهدات مالی بلندمدت میزبان توازن برقرار شود. اكنون، پس از انعقاد قرارداد برخی پروژه های طرح توسعه نیروگاهی BOT/BOO(از جمله در اندونزی) مشخص شده كه این قراردادها مستلزم سخاوتمندی خارج ازحد متعارف میزبان هستند.

در طرح های BOT، كنسرسیوم خصوصی و مرجع برق میزبان باید در موارد متعددی به توافق دست یابند كه مهمترین آنها عبارتند از میزان انرژی الكتریكی تولید شده توسط نیروگاه، قیمت خرید برق از آن و دوره زمانی بهره برداری از نیروگاه توسط كنسرسیوم خصوصی. مثلاً در پروژه شاجیائو، چینی ها موافقت كرده اند كه در كل دوره بهره برداری كنسرسیوم خصوصی، دستكم ۶۰ درصد از ظرفیت تولید برق نیروگاه را با یك قیمت ثابت تضمینی خریداری كنند. با توجه به طولانی بودن دوره قراردادهای BOT، مرجع برق میزبان باید تاثیر بلندمدت نیروگاه BOT را بر ظرفیت تولید وبهره برداری از كل سیستم قدرت مورد بررسی و ارزیابی دقیق قرار دهد به عبارت دیگر، در برنامه ریزی بلندمدت توسعه بخش تولید صنعت برق كشور میزبان، باید تجزیه و تحلیل دقیق هزینه ـ سود طرح BOT  مورد توجه قرار گیرد.

برخی مراجع این موضوع را مورد بحث قرار داده اند كه مبالغ پرداختی از سوی میزبان به بهره بردار خصوصی باید با توجه به «هزینه های اجتناب شده» میزان باشد یعنی مجموع هزینه هایی كه میزبان می بایست در غیاب نیروگاه خصوصی بپردازد تا همان میزان انرژی را تولید كند. از این رو، باید روشی برای ارزیابی هزینه های اجتناب شده در بلندمدت وجود داشته باشد. علاوه بر این، برنامه ریزی توسعه تولید، یك مسئله بهینه سازی پویا و غیرخطی است كه با متغیرهای گسسته و قیود (محدودیتهای) متعدد سر و كار دارد كه یكی از روشهای مهم حل آن،برنامه ریزی پویا است. البته لازم به ذكر است كه طی سال های اخیر، الگوریتم های ژنتیك نیز در حل این مسئله به شكل موفقیت آمیزی به كار گرفته شده اند.

  • تجزیه و تحلیل هزینه ـ سود طرحهای BOT

به طور معمول، در برنامه ریزی توسعه بخش تولید،منابع انرژی مختلف از قبیل ذغال سنگ،نفت،سوخت هسته ای و گاز طبیعی و نیز انواع تولیدات لازم برای تامین بار پایه، بار متوسط و بار پیك مورد توجه قرار میگیرند. اما با اضافه شدن ملاحظات طرح BOT به داده های قبلی، مسئله اصلی برنامه ریزی با تغییراتی روبرو میشود. برای ارزیابی تاثیر اقتصادی BOT از دید برنامه ریزی بلندمدت توسعه بخش تولید، هزینه ای تحت عنوان Breakeven Cost تعریف میشود كه نشانگر قیمت پایه پرداختی از سوی مرجع میزبان بابت برق BOT است. به عبارت دیگر، Breakeven Cost را میتوان «هزینه اجتناب شده» در مقطع بلندمدت قلمداد كرد.

فرض كنید Co و CB كل هزینه تولیدبرق میزبان، به ترتیب بدون وجود نیروگاه BOT و با وجود نیروگاه BOT در طول افق برنامه ریزی باشد. در این صورت، هزینه Breakeven برای نیروگاه BOT عبارتست از:Breakeven.cost =  كه در این رابطه QB انرژی سالانه ای است كه در افق برنامه ریزی، باید طبق قرارداد توسط نیروگاه BOT تولید شود و T تعداد سال های افق برنامه ریزی است. رابطه فوق نشانگر این مفهوم ضمنی است كه انرژی تولید شده توسط نیروگاه BOT با قیمتی خریداری میشود كه كل هزینه تولید برق میزبان، با و بدون اجرای طرح BOT یكسان باشد. البته در عمل، ممكن است مراجع برق میزبان مجبور شوند برای جلب سرمایه گذاران خارجی، حتی به قیمت هایی بیش از هزینه محاسبه شده فوق نیز راضی شوند.

  • ریسك ها و گردش مالی طرحهای BOT

اجرای هر طرح BOT مستلزم حضور سه طرف اصلی است:

  • مرجع برق میزبان كه تحت حمایت دولت خود قرار دارد؛

  • سرمایه گذاران پروژه؛ و

  • مراجع وام (اعتبار) دهنده كه بیش از همه تحت فشار ریسك قرار دارند.

در پروژه های BOT، مواجهه با ریسك اجتناب ناپذیر است. معمولاً در فاز احداث ریسكهای· تاخیر در تكمیل كار،  افزایش پیشبینی نشده هزینه ها و ناپایداری های سیاسی وجود دارند. در فاز بهره برداری نیز ریسكهای تامین سوخت، قیمتگذاری بازار، نوسانات نرخ مبادله ارزهای خارجی و سایر موارد وجود دارند. از این رو، مراجع دیگری از قبیل پیمانكاران، موسسات بیمه و غیره نیز برای مشاركت در طرحهای BOTفراخوانده میشوند تا تعدیل و مدیریت ریسك ها آسانتر شود.

برای كاهش ریسك، معمولاً سرمایه گذاران به جای اینكه مستقیماً عهده دار تامین مالی، طراحی، احداث، بهره برداری و نهایتاً واگذاری پروژه شوند، یك شركت Joint venture تشكیل میدهند كه اصطلاحاً كنسرسیوم BOT نامیده میشود. بدیهی است كه سرمایه گذاران پروژه، منتظر بازگشت سرمایه (سود) هستند. معمولاً سود سرمایه گذاری در پروژههای BOT نیروگاهی بین ۱۸ تا ۲۵ درصد است. در قراردادهای BOT، معمولاً جرایم جدی و سختی برای انحراف طرفین از تعهدات خود وضع میشود.

از دید بانكها و وام دهندگان، تامین اعتبار پروژههای BOT به مفهوم فرصتی برای اعطای وامهای پرسود است زیرا نرخ بهره معمول در این گونه وام ها به میزان قابل ملاحظه ای بیشتر از سایر وام ها است. البته باید توجه داشت كه نرخ بهره، منعكس كننده میزان ریسك موجود در پروژه است. بدین معنی كه هر چه ریسك موجود در پروژه بیشتر باشد، شركای پروژه باید برای راضی كردن بانكها و اعتباردهندگان مالی شرایط دشوارتری را بپذیرند.

ممكن است برخی ریسكها مثل موارد مربوط به ناپایداریهای سیاسی را اصلاً نتوان بیمه كرد. از این رو معمولاً كنسرسیوم BOT از دولت میزبان میخواهد تا بدهی خود را در سطح بین المللی تضمین نماید.
در فاز بهره برداری، قراردادی بین كنسرسیوم BOT و میزبان منعقد میشود كه اولی را متعهد به عرضه انرژی و دومی را ملزم به خرید آن با شرایط درج شده در قرارداد میكند. در صورت بروز هر گونه نقض قرارداد، طرف خاطی باید جریمه نیز بپردازد.

چالشها و فرصتهای پیش روی اجرای طرحهای BOT/BOO نیروگاهی در ایران چندی است كه قانون جدید سرمایه گذاری خارجی ایران توسط مراجع قانونگذار كشور تصویب شده و به مرحله اجرا درآمده است. این قانون بیان میدارد كه سرمایه گذاران خارجی میتوانند تحت حمایت قانونی دولت، اقدام به سرمایه گذاری در كشور كرده و با تضمین فروش محصول خود (از جمله برق تولیدی نیروگاه)، سود سرمایه گذاری خود را دریافت كنند. قانون سرمایه گذاری قبلی كشور، روشهای جدید تامین اعتبارات مورد نیاز از جمله انواع قراردادهای BOT/BOO را در نظر نمیگرفت كه این موضوع موجب بروز مشكلاتی در زمینه توسعه و نوسازی ظرفیتهای نیروگاهی كشور شده بود. در واقع باید گفت كه یكی از دلایل اصلی احساس نیاز به اصلاح قانون سرمایه گذاری خارجی، ضرورت جذب سرمایه های خارجی بیشتر برای اجرای پروژه های پرهزینه نیروگاهی بوده است.

هر چند قانون جدید سرمایه گذاری خارجی بالاخره پس از بحثهای فراوان به تصویب رسیده، اما با توجه به اینكه فرآیند خصوصی سازی صنعت برق كشور و اجرای طرحهای BOT/BOO نیروگاهی هنوز در مراحل ابتدایی خود قرار دارند، بروز چالش هایی در مسیر آنها محتمل به نظر میرسد كه در ادامه به برخی از آنها اشاره میشود.

الف. اصل ۴۴ قانون اساسی ـ این اصل به صراحت بیان میكند كه كلیه صنایع بزرگ و تاسیسات تامین نیرو به صورت مالكیت عمومی و در اختیار دولت است. به نظر میرسد كه این اصل،كماكان به عنوان یك قانون قابل تفسیر در تصمیم گیری بخش خصوصی برای مشاركت در طرح توسعه نیروگاهی BOT/BOO تاثیرگذار خواهد بود.

ب. نظام بانكداری و بیمه كشور ـ علیرغم تلاش های مثبتی كه در سالهای اخیر برای اصلاح ساختار بانكی و بیمه كشور به عمل آمده، هنوز در این بخش فاصله قابل توجهی با سطوح بین المللی وجود دارد.
ج. نوپا بودن طرحهای مزبور در ایران ـ همانطور كه گفته شد، اجرای طرحهای BOT/BOO در كشور قدمت زیادی ندارد. از آنجا كه ملاحظات حقوقی مربوط به این گونه قراردادها در قانون جدید سرمایه گذاری خارجی به تفصیل توضیح داده نشده است، لذا بعید نیست اجرای این گونه قراردادها با چالش هایی در موارد ذیل روبرو شود:

تفسیر برخی واژگان كلیدی مثل «واگذاری» و «تملیك»؛

ضرورت اعمال پشتیبانیهای قانونی جدید از سوی دولت؛

تضمین سرمایه و سود از سوی دولت؛

نحوه ثبت شركتهای خارجی در ایران؛

ملاحظات حقوقی قراردادهای طرح توسعه نیروگاهی BOT/BOO

د. ریسك سرمایه گذاری در ایران ـ هر چند در سالهای گذشته تلاش شده تا امنیت سرمایه گذاری در كشور افزایش یابد، اما به نظر میرسد كه در این زمینه، هنوز به جایگاه شایسته ای در سطح بین المللی نرسیده ایم.

هـ . نرخ بازگشت سرمایه در صنعت برق در مقایسه با سایر بخشها ـ به نظر میرسد كه سودآوری بسیاری از فعالیت های اقتصادی (سالم یا ناسالم) بسیار فراتر از نرخ بازگشت سرمایه در صنعت برق باشد. این امر كه ریشه در ساختار اقتصادی كشور و مقررات حاكم بر آن دارد، موجب عدم جذابیت صنعت برق برای سرمایه گذاران داخلی شده است.

  • نتیجه‌گیری و جمع‌بندی درباره طرح توسعه نیروگاهی BOT/BOO

در شرایط فعلی، جلب مشاركت بخش خصوصی داخلی و خارجی برای احداث نیروگاه های جدید در قالب طرحهای BOT و BOO به عنوان یكی از معدود گزینه های پیش روی متولیان و برنامه ریزان صنعت برق، از اهمیت حیاتی برخوردار است.

  • در طرحهای BOT، كنسرسیوم خصوصی و مرجع برق میزبان باید در موارد متعددی به توافق دست یابند كه مهمترین آنها عبارتند از میزان انرژی الكتریكی تولید شده توسط نیروگاه، قیمت خرید برق از آن و دوره زمانی بهره برداری از نیروگاه توسط كنسرسیوم خصوصی.

معمولاً برق خریداری شده از نیروگاه BOT بر اساس «هزینه های اجتناب شده» قیمت گذاری میشود.
·هر چند تصویب قانون جدید سرمایه گذاری خارجی، انعقاد قراردادهای BOT/BOO نیروگاهی در كشور را تسهیل كرده، اما برخی از سرمایه گذاران خارجی مواردی همچون اصل ۴۴ قانون اساسی و ضعف های نظام بانكداری و بیمه كشور همچنان به عنوان چالش های رو در رو مطرح میكنند.

این مطلب را در شبکه های اجتماعی با دوستانتان به اشتراک بگذارید

مدیر وب سایت کاربلدها

مدیر وب سایت کاربلدها هستم... 10 سال هست که در صنعت برق مشغول به خدمت هستم و در بخش های مختلف از طراحی و اجرای خطوط انتقال برق و پست های فشار قوی گرفته تا ایستگاه های پمپاژ آب و تصفیه خانه ها و کارخانجات صنعتی انجام وظیفه کرده ام. در این وب سایت سعی بنده بر این بوده تا تجربیات عملی خود را در اختیار دوستان عزیز قرار بدهم. امیدوارم تلاش این عضو کوچک صنعت برق کشور برای دوستان مفید باشد.

نوشته های مشابه

آموزش طراحی خطوط هوایی شبکه های توزیع برق

مهندسین برق عزیز ... یک کتاب بی نظیر در زمینه شبکه های توزیع برق. بسیاری از مهندسین برق که در…

رعایت این چند نکته برای افزایش حقوق شما الزامی است!

درخواست افزایش حقوق مساله ای بسیار حیاتی برای هر کارمند است که معمولا به دلیل آشنا نبودن کارمندان با تکنیک‌های اصولی…

نظری بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *